Kościół ewangelicki w Lipowie

Lipowo, gm. Ostróda

Kościół ewangelicki w Lipowie

  • 0

Rys historyczny

Nieistniejący już kościół w Lipowie (Leip) z 1715. Kościół był konstrukcją drewnianą, bez wieży. Wewnątrz znajdował się barokowy ołtarz i chrzcielnica, nad którą zawieszony był tzw. anioł chrzcielny. Drewniany kościół rozebrano w latach dwudziestych XX wieku i zbudowano nowy, murowany, który również już nie istnieje.

Luteranizm w Lipowie pojawił się w 1532, siedem lat po wprowadzeniu Reformacji w Prusach przez Albrechta Hohenzollerna. Wcześniej była to miejscowość znajdująca się pod bezpośrednim panowaniem Zakonu Krzyżackiego. Pierwszy kościół, który służył mieszkańcom aż do roku 1715 stanął tutaj w XIV wieku.
Parafię w Lipowie charakteryzowała duża aktywność polskojęzycznych Mazurów. Do pierwszej połowy XX wieku tutejsi pastorzy prowadzili nabożeństwa w języku polskim. Do końca XIX wieku większość mieszkańców Lipowa mówiła po polsku. Jedyne nabożeństwo niemieckie odbywało się w trzecią niedzielę miesiąca. Proporcje drastycznie zmieniły się na początku XX wieku.
Po 1945 r. ewangelikami zajęli się metodyści. W 1953 r. Konsystorz KEA skierował pismo do Urzędu do Sparw Wyznań w Warszawie: Konsystorz E.-A. w P.R.L. otrzymał od ewangelików zamieszkałych w Lipowie, Turznicy, Szmigwałdzie Dużym i Małym prośbę podpisaną przez 143 rodziny o roztoczenie opieki duszpasterskiej nad nimi jako luteranami przez Kościół Ewang.Augsb. Prezydium N.R.K. w porozumieniu z Konsystorzem uchwaliło przychylić się do ich prośby i powołać na ich duszpasterza zgodnie z wolą parafian ks. Jana Stokowskiego, b. duchownego metodystycznego, który został przyjęty do Kościoła Ew. Augsburskiego. W związku z powyższym Konsystorz prosi Urząd do Spraw Wyznań: a/ o przydzielenie kaplic publicznych w Turznicy i Szmigwałdzie Dużym do naszego wyłącznego użytku, ponieważ wszyscy ewangelicy w tych miejscowościach zgłosili akces do Kościoła Ew.Augsb. deklarując swoją luterskość. b/ o przydzielenie budynku kościelnego, oraz plebanii w Lipowie do współużytkowania z Kościołem Metodystycznym, lecz pod naszym zarządem, ponieważ znaczna większość ewangelików ujawniła się jako luteranie i prosiła o luterańską opiekę duszpasterską. W tym samym czasie ks. bp Karol Kotula skierował prośbę do PWRN w Olsztynie o wyrażenie zgody: na restytuowanie parafii z siedzibą w Lipowie. 22.12.1953 r. protokołem zdawczo-dbiorczym Referat do Spraw Wyznań w Olsztynie przekazał wyznaniu Ewangelicko-Augsburskiemu w zarząd i użytkowanie kościół murowany z cegły kryty papą, plebanię murowaną kryta dachówką, składającą się z 10 pokoi i jednej kuchni oraz szopę murowaną z cegły. 11.4.1954 r. właśnie w Lipowie odbyła się ordynacja ks.diakona Jana Stokowskiego i ks. Henryka Sikory oraz konfirmacja. Ks. diakon Jan Stokowski został w maju 1955 r. odwołany z administracji parafii w Lipowie, a administrowanie powierzono ks. Pawłowi Kubiczkowi z Ostródy. Dziwnym trafem już 11.5.1955 r. PPRN w Ostródzie Referat do Spraw Wyznań protokołem zdawczo-odbiorczym pozbawił parafię ewangelicko-augsburską plebanii na rzecz P.G.R. Zespół Balcewo. Do dyspozycji pozostała tylko kaplica. Odebrany został również kościół. W październiku Urząd ds. Wyznań napisał do Olsztyna: W związku z ponowną interwencją ks. Karola Kotuli biskupa Kościoła E.A w PRL, w sprawie plebanii w Lipowie Urząd do Spraw Wyznań z uwagi na specyficzne warunki pracy administratora tamt. Parafii Ew. augsb. oraz na stosunek do tej sprawy ludności autochtonicznej poleca wyłączyć z przekazanego w użytkowanie miejscowemu PGR plebanii trzy izbowe mieszkanie z kuchnią do dyspozycji tamt. parafii ew.augsb. z przeznaczeniem na mieszkanie administratora. W odpowiedzi Wydział ds. Wyznań odpisał: Jeżeli chodzi o wyłączenie mieszkania i obsadzenie księdza w Lipowie, to tut. Wydział uważa, że na razie nie widzi potrzeby, gdyż w/w ksiądz będzie w Dąbrównie i z drugiej strony jeżeli wyłączy się mieszkanie dla księdza oraz obsadzi parafię w Lipowie, to zaraz trzeba również przygotować mieszkanie i obsadzić księdza wyznania Metodystycznego, ponieważ wyznawców tegoż kościoła jest więcej na terenie Lipowa, aniżeli ewang.-augsb., jednak wyznawcy jak metodystyczni tak i ewang.-augsb. ostatnio nie dopominają się o ksieży, tylko jak wynika z całości sprawy, to ks. bp Kotula i częściowo tut. Senior obawiają się, ażeby nie stracić w/w placówki jako stałej, dlatego też interweniuje o obsadę księdza. Jednocześnie nadmienia się, że tut. Wydział nie ma na myśli likwidacji w/w placówki, ale dąży do zlikwidowania antagonizmów jakie zaistniały wśród wyznawców ewang.-augsb. i metodystycznych za czasów bytności tam na stałe księży Stokowskiego i Hercunia w Lipowie. Rok później również wysłane zostało pismo do Urzędu ds. Wyznań w Warszawie z podobnym wyjaśnieniem. W listopadzie 1955 r. duszpasterstwo i administrowanie Parafii w Lipowie powierzono na krótko ks. Henrykowi Sikorze mieszkającemu w Dąbrównie. Od 1956 r. administrację przejął ponownie ks. P. Kubiczek, któremu pomagali: Lucjan Steinhagen i mgr teol. Franciszek Duda, którzy także mieszkali w Dąbrównie. W 1957 r. Urząd ds. Wyznań postanowił oddać Kościołowi Ewangelicko-Augsburskiemu w zarząd i użytkowanie zabraną 2 lata wcześniej plebanię w Lipowie. Od sierpnia 1957 r. opiekę duszpasterską powierzono ks. Franciszkowi Dudzie jako wikariuszowi ks. sen. E. Friszke. Od 1959 r. powierzono ks. Fr. Dudzie administrację placówek nie tylko w Lipowie, ale także w Ostródzie, Miłomłynie, Liwie, Glaznotach, Iławie, Biskupcu Pomorskim. Wówczas parafia w Lipowie miała liczyć 145 wiernych. Od października 1961 r. administrację i opiekę duszapasterską przejął ks. Jan Gross, który pełnił ją do końca 1962 r. Kolejnym duszpasterzem tylko przez rok był ks. Erwin Kruczek mieszkający w Zalewie. W styczniu 1964 r. ks. sen. Edward Busse polecił ks. Henrykowi Sikorze z Działdowa przejąć opiekę duszpasterską i administracyjną nad parafią w Dąbrównie oraz zborami w Lipowie i Glaznotach. W 1967 r. ks. H. Sikora informował Konsystorz o „masowych wyjazdach parafian” i kłopotach finansowych. Od 1968 r. Lipowo jako stacja kaznodziejska podlegało parafii w Ostródzie, której administratorem był ks. Fr. Duda. W Lipowie miało być 25 parafian. Rok później ks. Fr. Duda podał, że jest tam tylko 10 luteran. Z końcem 1969 r. zlikwidowano tę luterańską placówkę kościelną. Pozostała placówka metodystyczna.

Pastorzy parafii ewangelickiej w Lipowie na przestrzeni dziejów:

Kaspar Franz – wiadomo, że wygłaszał kazania w 1542
Stanisław z Zakroczymia – wiadomo, że przebywał w Lipowie w 1553
Johann Rinas – wygłaszał kazania w 1590
Johann Peter – pastor na początku XVII wieku
Mojżesz Solacowiusz – wygłaszał kazania w 1650 i 1651
Henryk Jambrowiusz – służył przez sześć lat w Lipowie do 1669 roku
Jan Stolciewski – był pastorem przez 9 lat
Paul Penski (Penßig) – 1692-1707
Johann Barfcowius – 1713
Christoph Cudny – 1721-1739
Friedrich Richter – 1739-1746
Johann Christian Petersen – 1746-1747
Johann Christoph Schwarz – 1748-1757
Stanisław Marcin Wannowiusz – 1757-1762
Johann Preuß – 1762-1769
Jan Krzysztof Popławski – 1769-1771
Andrzej Skubich – od 1772
Johann Heinrich Sigonowitz – 1815-1817
Georg Skopnick – 1817-1822
Samuel Marcus – 1823-1827
Johann Karl Hagenau – 1828-1870
Karl Julius Dalkowski – 1871-1886
Maximilian Michael Krenz – 1887-1895
Max Emil Oskierski – 1896-1914
Ernst Karl Czygan – 1914-1923

Pastorzy parafii luterańskiej w Lipowie po II wojnie światowej:

Jan Stokowski (diakon) – 1954-1955
Paweł Kubiczek – 1955 i 1956
Henryk Sikora – 1955 i 1964-1967
Lucjan Steinhagen – 1956
Franciszek Duda – 1957-1961 i 1968-1969
Jan Gross – 1961-1962
Erwin Kruczek – 1963

Od 1969 w Lipowie nie odbywają się nabożeństwa ewangelickie.

ks. bp Rudolf Bażanowski
Filip Lipiński

Fotografie: ©IS PAN 

Ważne informacje

Rok budowy:

1715

Adres:

Lipowo, gm. Ostróda

Nabożeństwa:

Kościół zburzony

Zwiedzanie:

Kościół zburzony